Piła - skąd ta nazwa?

[Aragorn]

Skąd nasze miasto nazwę wzięło - wiadomo, od piły. Schneudenühke - to tartak, a piła to Söge. Ale bynajmniej nie o tę piłę, do obróbki drzewa używaną, chodzi. Piła bowiem, w mowie ówczesnego ludu oznacza tartak. Ciekawy pogląd, w sprawie nazwy miasta, głosił Wolff burmistrz Piły z końca XIX wieku. Głosił pogląd, że nazwa "Piła" ma grecki rodowód i oznacza przejście przez rzekę. W taki sposób burmistrz Piły usiłował dorobić miastu starożytną metrykę.

[BOGDAN]

Nie on jeden próbował udawadniać inne niż polskie pochodzenie nazwy naszego miasta. Szczególnie nasiliło się to w latach dwudziestych XX wieku. Osiągnęło "szczyt" w okresie hitlerowskim.

[mih]

No cóż powszechnie wiadomo, że nad Gwdą od zawsze mieszkali Grecy. Widocznie udawanie Greka było modne już w latach międzywojennych. Myślę, że określenia polskie i niemieckie są na tyle bliskoznaczne, że można przyjąć z prawdopodobieństwem graniczącym z pewnością, iż nazwa miasta wywodzi się od obróbki drewna.

[pavvlo]

Michał Baliński - historyk pisarz i publicysta, wiceprezes Wileńskiej Komisji Archeologicznej.
Tymoteusz Lipiński - absolwent Uniwersytetu Warszawskiego, nauczyciel geografii i języka polskiego.
Ci dwaj panowie w 1843 roku w Warszawie wydali dzieło: "Starożytna Polska pod względem historycznym jeograficznym i statystycznym" w którym tak opisali Piłę:

Widać Panowie zebrali materiały z których wynikało, że Pyla, leżała nad rzeką Pylą.

W 1772 roku w Paryżu, astronom, mierniczy i matematyk Giovanni Antonio Rizzi Zannoni wydał pierwszy atlas Polski. Posłużył się pracami kartografa Franciszka Floriana Czaki, pracownika gabinetu Stanisława Augusta Poniatowskiego i kartografa, matematyka i cyrulika Jana Fryderyka Enderscha.
Patronat nad dziełem objął książę Józef Aleksander Jabłoński herbu Prus III

W karcie opisanej jako Wojewodztwo Płockie, Brzeskie, Kujawskie, Inowrocławskie, Chełmińskie, Poznańskie...." widzimy miasto Pyla leżące nad rzeką Pyla.

Oznaczony jest też most jako jeden z istotnych elementów kartograficznych. Nasuwa się pytanie, skąd ówcześni naukowcy, zaczerpnęli takie wiadomości? Może lokalnie rzeka Gwda nazywana była Pylą? A w kwestii nazewnictwa, czy rzekę nazwano od nazwy miasta, czy miasto od nazwy rzeki?

Załóżmy tą drugą możliwość. Może najpierw była rzeka Pyla? Rzeki w tym rejonie posiadają nazwy, których nie da się jednoznacznie przypisać do dzisiaj używanych kategorii językowych. Uważa się, że nazwy Gwda, Wkra, Noteć mają pochodzenie przedsłowiańskie i przedgermańskie. Może Pyla jest też takim hydronimem? Cóż mogło oznaczać to słowo, o ile istniało jako hydronim? Pewnie i tak nigdy się tego nie dowiemy, tak jak nie wiemy co oznacza słowo Gwda...

Zaznaczam asekuracyjnie, że to tylko takie moje luźne przemyślenia i nie mają one charakteru naukowego.

Pozdrawiam.

ps.
W źródłach podaję atlas z kolekcją map z XVII-XVIII wieku, gdzie można znaleźć kilka map na których widnieje Piła. Można było się pogubić....

Źródła:
1. https://polona.pl/preview/f4adbb9b-791e ... 92be15248c
2. https://polona.pl/preview/bcba7b8f-fbac ... b38c7458b5
3. https://pl.wikipedia.org/wiki/Rizzi_Zannoni
4. https://pl.wikipedia.org/wiki/Francisze ... kartograf)
5. https://pl.wikipedia.org/wiki/J%C3%B3ze ... %82onowski
6. https://pl.wikipedia.org/wiki/Jan_Fryderyk_Endersch
7. https://pl.wikipedia.org/wiki/Micha%C5%82_Bali%C5%84ski
8. https://pl.wikipedia.org/wiki/Tymoteusz_Lipi%C5%84ski

[pavvlo]

Dodatek do postu poprzedniego....
Zastanawiałem się nad źródłem, z którego czerpali autorzy przytoczonych prac. Rok 1772 (wydana mapa) jest czasem gdy istniało jeszcze archiwum pilskie, które przypomnę spłonęło w 1834 roku. W 1843 zapewne jeszcze o nim pamiętano. Być może Pyla nad rzeką Pylą była tak zapisana we wcześniejszym dokumencie nadania praw miejskich? Im dalej od tych dat, tym nazwa rzeki Pyla blednie na kartach historii.

W 1886 roku Edmund Callier - wybitny historyk i publicysta, działacz narodowy, uczestnik Powstania Styczniowego i dowódca wielu jego bitew - w książce "Powiat Nakielski w XVI stuleciu. Szkic geograficzno-historyczny" w opisie rzeki Gwdy podaje jeszcze nazwę Pyla, ale stawia przy niej znak zapytania.

Callier zapewne dobrze znał okolicę, gdyż urodził się w Szamotułach, jednak nie mógł zapewne zignorować zupełnie źródła kartograficznego jakim jest mapa z 1772 roku. W czasach bliższych naszym, historycy postanowili jednak je zignorować, a nazwę Pyla jednoznacznie przyporządkować rzece Piławie. Ale skąd wzięła się nazwa Pyla w literaturze źródłowej? Tutaj źródła polskie i niemieckie są zgodne. Nazwa pojawia się w dokumencie nadania ziem Krzyżakom, przez księcia Władysława Odońca w 1224 roku.

Może sprawa jest wyjaśniona. Hydronim Pyla, dzisiejsza Piława. Jednak wątpliwości pozostają. Powstają też pytania, co oznacza nazwa Pyla, no bo raczej nie tartak napędzany kołem wodnym. W świetle pracy Wojciecha Karlikowski i Pawła Kozakiewicza pt."Traki i tartaki w literaturze polskiej i niemieckiej od XVII do XX wieku", możemy przeczytać:

A wzmianka o hydronimie Pyla pochodzi z początku XIII wieku. Zatem?
Zatem pozostają pytania....a odpowiedź napisała już historia. Nazwa Piła od tartaku pochodzi...

Źródła:
1. https://polona.pl/preview/4359f24c-8b3c ... 73792e25a9
2. https://pl.wikipedia.org/wiki/Edmund_Callier
3. http://www.slownik.ihpan.edu.pl/search. ... wa&d=7&t=0
4. https://polona.pl/preview/2fab626e-22bf ... 745c78edb1
5. https://www.researchgate.net/profile/Pa ... -20-Jh.pdf

[pavvlo]

Jeszcze kilka słów....zajrzyjmy do starych słowników. W 1811 roku w dobie Księstwa Warszawskiego Samuel Bogumił Linde wydał drugą część tomu drugiego Słownika języka polskiego. W tomie tym są ujęte hasła na literę P. Pan Linde wybitny polski slawista, leksykograf, językoznawca, tłumacz, bibliograf, pedagog i bibliotekarz, członek Izby Edukacyjnej Księstwa Warszawskiego tak ujął hasło Piła w swym słowniku.

W słowniku nie ma ujętego hasła Pyla. Widać dla autora było ono nieistotne. Przeczytaliście? I cóż nazwa Piła i tartak jest tutaj jedną z możliwości, a miasto Piła jest z nią powiązane. Piła - Schneidemühl nad rzeką... Noteć. Ciekawe zwłaszcza, że Linde znal osobiście Stanisława Staszica z którym wspólnie pracował w wyżej wymienionej izbie. Zapewne wiadomość o Pile nad Notecią, wziął z którejś z map Polski, Brandenburgii czy Pomorza, na których to Pyla jest umiejscowiona nad Notecią po północnej stronie rzeki, naprzeciwko Ujścia. Przykładowo takiej z 1701 roku:

To taki wypadek przy pracy. Zasadniczo w końcu XVIII wieku i pierwszej połowie XIX, cała Polska uczy się, że Piła leży nad rzeką Piłą, co ciekawe rzeka Piła jest utożsamiana jednoznacznie z dzisiejszą rzeką Gwdą.

Spójrzmy na dzieło z 1794 roku: Geografia czyli opisanie naturalne historyczne i polityczne krajow i narodow wydane w Warszawie przez księdza Franciszka Siarczyńskiego (członek zakonu pijarów, kaznodzieja, historyk, geograf, publicysta, edytor, tłumacz i poeta, członek przybrany Towarzystwa Królewskiego Przyjaciół Nauk w Warszawie).

Albo na Krotki zbiór jeografii Królestwa Polskiego i Wielkiego Xięztwa Poznańskiego, wydany we Wrocławiu w 1818 roku:

Cóż, był okres gdy Piła leżała nad Piłą, Pylą... przynajmniej w literaturze naukowej tamtych czasów.

1. https://polona.pl/preview/80139692-3c81 ... 17d467e96e
2. https://pl.wikipedia.org/wiki/Samuel_Linde
3. https://pl.wikipedia.org/wiki/Francisze ... y%C5%84ski
5. https://polona.pl/item-view/77050d7a-1d ... ry=Pila%20
6. https://polona.pl/item-view/5de06f16-0a ... C3%BChl%20

[pavvlo]

Ale czy to tylko pomyłka? Podczas przeglądania kilkudziesięciu starych map Polski, Pomorza i Brandenburgii zauważyłem taką prawidłowość. Pyla na mapach XVII wieku najczęściej jest umiejscowiona przy Noteci w znacznym oddaleniu od Kudowy (Gwdy). Gwda jest często opisana prawidłowo. Dlaczego Pyla na mapach nie jest powiązaną z Gwdą? Moim zdaniem umiejscowienie małych miejscowości na mapach, nie wynikało z badań terenowych, tylko z badań w archiwach. Kartograf czytał dokument i na jego podstawie kreślił mapę. Zapis miasta zapewne był powiązany ze Starostwem Ujskim, później zaś Pilsko-Ujskim. Przełom nastąpił dopiero w czasie drugiej wojny północnej. I Pyla na mapach jako Schneidemühl zaczęła zbliżać się do dzisiejszego położenia. (Kuriozalnie zapisywano wtedy dwie Piły, jedna Schneidemühl jak wyżej, a drugą w położeniu poprzednim jako Pyla). Trudno było kartografom połączyć te dwie nazwy w jedną. Cóż było na przeszkodzie? Może jakiś wpis o tym, że Pyla leży nad rzeką Pylą? A nie nad Kudawą, czy Gwdą. I tutaj w sukurs przyszedł pomysł, by Gwdę nazwać Pylą. Pomysł nie przetrwał długo, nie wytrzymując pod naporem faktów wynikających z badań terenowych i lingwistycznych. Ale czy Piła rzeczywiście leżała nad Pylą? Wydaje się to możliwe. Spójrzmy na nazwy miejscowości w górnym biegu Gwdy. Dobrzyca, Krępsko, Płytnica są to nazwy pochodzące od hydronimów. Spójrzmy też na dość dokładną mapę Wielkopolski Daniela Friedricha Sotzmanna z 1773 roku:

I rzekę dopływająca do Gwdy przy Pile. Gdzież ma ona swe źródło? Czy przypadkiem nie w miejscu, gdzie wypływa dzisiejsza Piława? Można się pokusić o stwierdzenie, że w trakcie swej historii Piława zmieniła swój bieg omijając dzisiejsze jezioro Lachotka. Dla chętnych proponuję wyznaczenie dawnego koryta przy użyciu skanowania w lidarze. Oczywiście sprawdzenie tej teorii wykracza poza moje kompetencje...
A teraz sprawa nazwy. Omawiane tereny przed chrystianizacją należały do słowiańskich plemion Pomorza. Zachowały się relikty tamtej mowy, spisane w słownikach:

Na zakończenie dodam: "Polacy nie gęsi też swój język mają".

Pozdrawiam.

Ps. Może wszystko co napisałem jest obarczone błędem, lecz kto nie zadaje pytań, ten nie otrzymuje odpowiedzi...

Źródła:
1. https://polona.pl/preview/de2f8747-ef8e ... 43d15d50f2
2. https://pl.wikipedia.org/wiki/Jan_Aleks ... C5%82owicz
3. https://pl.wikipedia.org/wiki/Stefan_Ramu%C5%82t
4. https://polona.pl/item-view/9a0026de-bc ... ry=Pyla%20