Początki miasta Piły w świetle źródeł archiwalnych

[Krzysztof Ju]

Dnia 4 marca 1513 roku król Zygmunt I Stary wydał dokument potwierdzający nadane wcześniej Pile prawo miejskie magdeburskie.

Jak dokładnie wyglądała i jakie korzyści dawała lokacja Piły na prawie magdeburskim w swoim tekście "Początki miasta Piły w świetle źródeł archiwalnych" przedstawia Maciej Usurski, historyk i kustosz Muzeum Stanisława Staszica.

Wcześniej autor analizuje różne hipotezy co do początków Piły wysuwane przez niemieckich i polskich historyków oraz przyglądając się pierwszym wzmiankom o Pile kreśli prawdopodobny kształt miasta na przełomie XV i XVI wieku.

Wszystkiego dowiecie się podczas lektury nowego tekstu w naszej czytelni » Początki miasta Piły

Wybrane fragmenty:

"Historyk i badacz osadnictwa w rejonie nadnoteckim Franciszek Żmidziński przypuszczał, że osada powstała wokół młyna z tartakiem, co znalazło swój wyraz w nazwie miasta. Dawniej tartak powszechnie nazywano piłą. Kluczowe znaczenie w procesie osadnictwa i rozwoju Piły odegrało jej położenie przy starym trakcie handlowym biegnącym z południa na północ w kierunku Bałtyku. Fragment tego szlaku stanowiły dzisiejsze: al. Piastów i ul. Wodna. To najprawdopodobniej po obu stronach tych ulic powstały pierwsze domy mieszkalne osadników przybyłych na te tereny. Na rozwój miasta miała również wpływ rzeka Gwda i uchodzące do niej strumienie. Rzeka stanowiła pierwotnie źródło ryb, a na jednej ze strug nazywanej Bełczącym Zdrojem, a później Młynówką pobudowano pierwszy młyn funkcjonujący na terenie osady."

"Kim był Marcin ze Sławska i kiedy mogło dojść do lokacji Piły? Marcin ze Sławska herbu Zaremba był synem Mikołaja z Królikowa i jego żony Mścichny z Koźla córki kasztelana łęczyckiego Stefana z Bedlna. Nie znamy daty jego urodzenia. Pierwsza wzmianka o nim w źródłach pisanych pojawiła się pod rokiem 1398. Jako młody rycerz aktywnie uczestniczył w wielkiej wojnie z Zakonem Krzyżackim. W 1409 r. otrzymał od króla Władysława Jagiełły, najpewniej za zasługi wojenne, zapis 30 grzywien na wsi Ceków. Dnia 15 lipca 1410 r. w bitwie pod Grunwaldem poprowadził do walki rodową chorągiew Zarembów, co zostało odnotowane przez Jana Długosza w Rocznikach czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego."

"Jak wyglądało miasto Piła w momencie potwierdzenia przywileju przez Zygmunta I? Niestety nie jesteśmy w stanie udzielić odpowiedzi na to pytanie. Pierwszy dokładny opis miasta pochodzi z 1564 r. Został umieszczony w tzw. Lustracjach województw wielkopolskich i kujawskich. Według niego w mieście stały 153 domy zamieszkane przez mieszczan narodowości polskiej oraz trzy domy żydowskie."

[Krzysztof Ju]

Kontynuując temat źródeł archiwalnych o początkach miasta Piły, poniżej zrzut ekranu hasła o Pile w elektronicznym wydaniu "Słownika historyczno-geograficznego ziem polskich w średniowieczu".

W podobnym, ale dużo starszym słowniku (tom VIII "Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich" z 1887 roku) również widnieje hasło o Pile zawierające m.in. wzmianki o początkach miasta. Poniżej skany stron z hasłem i w lepszej jakości skany znajdują się w zasobach DIR Uniwersytetu Warszawskiego.

[Krzysztof Ju]

Historyczne zapisy nazwy miasta, wg badań Zofii i Karola Zierhofferów, opublikowane w książce pt. "Nazwy miast Wielkopolskich" nakładem Wydawnictwa Poznańskiego w 1987 roku. Zapisy nie są opatrzone żadnym przypisem, zaś na końcu książki jest tylko ogólna bibliografia, więc nie wiadomo z jakich źródeł historycznych pochodzą zapisy.

[Kapralq]

Król Zygmunt I Stary z końcem zimy w 1513 roku przebywał ze swoim dworem w Poznaniu. Zapewne tam przyjął delegację mieszczan pilskich na czele z wójtem Jakubem. Dnia 17 lutego potwierdził przywilej wójtowski tym oto dokumentem.

1513.02.17.
Rex ad suplicationem Iacobi advocati in oppido regio Pyla dat ei privilegium novum super ipsam advocatiam, quam olim Martinus de Slawssko, palatinus Calissiensis et tenutarius Vsczensis, oppido praefato Pyla locato, praedecessoribus praefati Iacobi vendiderat, cum 2 mansis sive laneis super Pyla et 2 mansis w Lyvbyanka, tertio denario in poenis, tertio macello tam pistorio, carnifico, lanifico, quam sutorico, 2 areis et hortis, 2 pratis, calidari braxandae cerviviae pro se, venatione libera, 200 pinaticis pro reparandis mellificiis in borris regiis, pransuraque piscium in fluvio et lacubus, salmone z wyjątkiem; tempore wyprawa bellicae idem advocatus et eius następcy in castro Vsczie servire debebunt.
Actum: Poznań
MK 25, f. 311-311v
MRPS IV, nr 1910

17 lutego 1513 r.
Król, na prośbę Jakuba, wójta w królewskim mieście Piła, nadaje mu nowy przywilej na toż wójtostwo, które niegdyś Marcin ze Sławska, wojewoda kaliski i starosta ujski, po lokowaniu wspomnianego miasta Piły, sprzedał poprzednikom rzeczonego Jakuba. Przywilej obejmuje:
2 łany (mansy) nad Piłą,
2 łany w Łubiance,
trzeci denar z kar sądowych,
trzecią część jatek: piekarskich, rzeźniczych, sukienniczych oraz szewskich,
2 place i ogrody,
2 łąki,
prawo do warzenia dla siebie piwa w łaźni (browarze),
wolne polowanie,
200 barci (drzew bartnych) na potrzeby naprawy barci w borach królewskich,
połów ryb w rzece i jeziorach, z wyjątkiem łososia.
W czasie wyprawy wojennej wspomniany wójt oraz jego następcy zobowiązani będą do służby na zamku w Ujściu.

Czwartego marca zaś nadał prawa magdeburskie miejskie miastu Piła. (Zamienił - zapewne na prośbę mieszczan - lokacje na tzw. prawie polskim). Król przebywał w Poznaniu do kwietnia w posiadłości biskupiej na Ostrowie Tumskim. Z ciekawostek można dodać, że w tym czasie 15 marca urodziła mu się w Poznaniu córka Jadwiga.

Źródła:
Tłumaczenie nie jest tłumaczeniem dosłownym dokumentu. Jest to tłumaczenie opisu źródła w serwisie w którym zostało zamieszczone. Wierne tłumaczenie kiedyś zapewne zostanie upublicznione przez Pana doktora Macieja Usurskiego.
http://agadd2.home.net.pl/metrykalia/MK ... _0624.html