Mapy i plany

[SA108]

Mapa okolic Piły z 1938 r., skala 1:200 000

Wielkość pliku: 33,3 MB
Rozdzielczość: 9684 px x 10187 px

Prezentowana mapa stanowiła część oryginalnie barwnego planu Piły w skali 1:12 500, wydanego w 1938 r. przez firmę Pharus-Plan GmbH. Specjalizujące się w planach miast niemieckich wydawnictwo Pharus zostało założone w Berlinie w 1902 r. i działa do dziś. Charakterystyczną cechą planów Pharusa były rysunki perspektywiczne zabytków i innych ważniejszych budynków.
Mapa przedstawia okolice Piły wraz z przebiegiem ówczesnej granicy polsko-niemieckiej. Warto zwrócić uwagę na numerację szos oraz na oznaczony napisem "Hafen" wybudowany dwa lata wcześniej port w Ujściu.

Mapa pochodzi ze zbiorów Stowarzyszenia Kartograficzno-Eksploracyjnego "Dąbrowa". Za udostępnienie skanu serdecznie dziękujemy Michałowi Skibińskiemu.

[SA108]

Zdjęcie lotnicze Piły z początku lat trzydziestych XX wieku

Wielkość pliku: 28,2 MB
Rozdzielczość: 7393 x 6566 px

Prezentowane zdjęcie lotnicze pochodzi ze zbiorów Instytutu Herdera do Badań Historycznych nad Europą Środkowo-Wschodnią (Herder-Institut für historische Ostmitteleuropaforschung) w Marburgu. Zdjęcie w skali około 1:18 000 przedstawia północną część miasta wraz z Koszycami.
Zdjęcie zostało wykonane dla Reichsamt für Landesaufnahme - centralnego urzędu geodezyjnego, który zajmował się m.in. opracowaniem map topograficznych. W 1945 r. zasoby Reichsamt zostały przejęte przez amerykańską Defense Intelligence Agency, skąd zostały zwrócone do RFN w 1962 r.
W katalogu Instytutu Herdera zdjęcie posiada sygnaturę K43_21061_112, gdzie pierwsze dwie liczby oznaczają numer lotu, a ostatnia - kolejny numer zdjęcia z danego lotu. W trakcie lotu nr K43 powstało 112 zdjęć - wszystkie pozostałe 111 zdjęć wykonano nad Trzcianką i okolicami.
Osobną kwestią pozostaje data wykonania zdjęcia. W katalogu Instytutu Herdera zapisano, że zdjęcie powstało w 1944 roku. Stan rozwoju zabudowy miasta pozwala jednak twierdzić, że zdjęcie wykonano raczej między 1930 a 1932 rokiem (istnieje już zbór Krajowej Wspólnoty Kościelnej przy obecnej ul. Dzieci Polskich, natomiast nie ma jeszcze zajezdni autobusowej przy obecnej ul. Chopina).

Na lewym skraju zdjęcia, przy obecnej ul. Lotniczej, widzimy zabudowania dawnej fabryki samolotów "Albatros" oraz szkoły lotniczej. Na rozpościerających się powyżej polach w okresie II wojny światowej powstało lotnisko wojskowe. Wówczas zburzono widoczne na zdjęciu niewielkie zabudowania tzw. kolonii Albatros. Na osiedlu Górnym warto zwrócić uwagę m.in. na częściowo już istniejące urządzenie placu Lotnictwa wraz z przyległym osiedlem oraz na kompleks budynków szpitala miejskiego przy al. Wojska Polskiego - istnieje już pawilon zakaźny (obecny Sanepid), natomiast nie ma jeszcze głównego budynku szpitala (obecny szpital Ars Medical).
W parku miejskim zwraca uwagę brakiem wyrośniętych drzew najnowsza, wschodnia część parku, urządzona w latach 20. XX wieku. Na rozległym obszarze ogródków na północ od parku wyróżnia się nieistniejący już dziś staw na tyłach tzw. folusza przy ul. Wiatracznej. Dalej wzdłuż osi obecnej al. Niepodległości widoczne są nowe osiedla w rejonie ul. Koszyckiej i Nowowiejskiego oraz budynek Głównego Zarządu Prowincji - obecne Starostwo Powiatowe, z położonym na jego tyłach rzecznym kąpieliskiem. Wyspa na Gwdzie jest zagospodarowana tylko we wschodniej części, gdzie mieścił się młyn z tartakiem.
Poniżej widzimy centrum miasta, gdzie wyróżniają się rynki: Stary i Nowy oraz targowisko przy obecnej al. Jana Pawła II. Na Starym Rynku (obecnie skrzyżowanie ul. Wodnej i Piekarskiej) widoczny urządzony skwer wraz z odsłoniętym w 1929 r. pomnikiem poległych w I wojnie światowej.
Na wschodnim brzegu Gwdy warto zwrócić uwagę na pocegielniane glinianki w rejonie obecnej ul. Kusocińskiego, z widocznymi w prawym dolnym rogu zdjęcia zabudowaniami cegielni Brandta przy ul. Bydgoskiej. Powyżej glinianek, w trójkącie ulic Kossaka-Głuchowska-al. Powstańców Wlkp. widoczny jest kompleks koszarowy powstały jeszcze przed I wojną światową. Istnieją już obiekty powstałe w wyniku rozbudowy kompleksu w latach Republiki Weimarskiej: dom oficerski na rogu obecnych al. Powstańców Wlkp. i ul. Kossaka oraz czworobok osiedla dla oficerów i podoficerów w rejonie ul. Głuchowskiej. Nie ma jeszcze natomiast budynków koszarowych przy ul. Kossaka, powstałych już w okresie III Rzeszy. Na dalszym odcinku al. Powstańców Wlkp., za ul. Głuchowską, widoczne są zabudowania dzielnicy przemysłowej powstałej w latach 20. XX wieku.
Warto również zwrócić uwagę na cmentarze: katolicki przy al. Powstańców Wlkp. - jeszcze przed dokonanym w latach 30. poszerzeniem, oraz ewangelicki między ul. Śniadeckich i Dąbrowskiego, z widoczną kaplicą. Dalej na północ, na Jadwiżynie widoczne jest osiedle w rejonie pl. Jagiełły, a na prawo od niego osiedle tanich drewnianych domków na końcu ul. Śniadeckich. Jeszcze dalej, na prawym skraju zdjęcia, widać pozostałości hali sterowców istniejącej w czasie I wojny światowej.
W północnej części zdjęcia widoczne są zabudowania ówczesnej wsi Koszyce, z rzeką Rudą przepływającą przez tereny obecnie zalane wodami Zalewu Koszyckiego.

Za udostępnienie zdjęcia lotniczego serdecznie dziękujemy Herder-Institut für historische Ostmitteleuropaforschung – Institut der Leibniz-Gemeinschaft.

[Krzysztof Ju]

Fragment mapy rękopiśmiennej, skala 1:50 000

Fragment i detale mapy rękopiśmiennej stworzonej w latach 1767-1787, która należała do tzw. "tajnych map" Fryderyka Wielkiego. Mapę udostępniła Pracownia Grafiki Historycznej na stronie grupy Piła na starych zdjęciach w dniu 3 czerwca 2025 r.

Mappa W. Księstwa Poznańskiego ułożona i wydana przez W. Kurnatowskiego w Poznaniu, skala 1:400 000

Detale mapy Wielkopolski z wydań z roku 1843 i 1880 (detal w gorszej jakości). Fragmenty mapy Kurnatowskiego udostępniła również Pracownia Grafiki Historycznej na stronie grupy Piła na starych zdjęciach w dniu 15 czerwca 2025 r. Mapa była później powielana wielokrotnie, aż do końca XIX wieku z nałożoną koleją. Całą mapę można zobaczyć na polona.pl

[Krzysztof Ju]

Mapy Piły i okolic z przełomu XIX i XX wieku, skala 1:25 000


Wielkość pliku: 7,28 MB
Rozdzielczość: 7872 x 7468 px

Wielkość pliku: 8,66 MB
Rozdzielczość: 9471 x 9606 px

Mapy przedstawiają miasto i najbliższe okolice: od wybudowania Dolaszewa na zachodzie do jeziora Płotki na wschodzie oraz od jeziora Rudnickiego na północy do Motylewa na południu. Pierwsza mapa, pozbawiona legendy, jest wydaniem prawdopodobnie sprzed 1894-1895, czyli przed wybudowaniem koszar przy ul. Bydgoskiej. Druga mapa jest późniejszą wersją i posiada już legendę, z której dowiadujemy się, że jest opracowaniem z 1911 r. na bazie wzoru z 1878 r.

Obie mapy są różnymi wydaniami arkusza nr 1419 z serii map Topographische Karte (Meßtischblatt) wydawanych od lat 70. XIX w. do 1944 r. przez Königlich-Preussische Landesaufnahme oder Landvermessungsbehörden, później Topographische Abteilung des Reichsamts für Landesaufnahme. Zaznaczono na nich planowane lokalizacje szkoły lotniczej na Górnym oraz portu sterowcowego i lotniska na wschodnim krańcu miasta.

Mapy pojawiły się wcześniej w wątku o materiałach do lotniczej historii Piły. Pod sygnaturami PH 9-V/471 i PH 9-V/496 znajdują się w zbiorach niemieckiego archiwum Bundesarchiv z siedzibą w Koblencji. W formie zeskanowanej udostępniono plan na stronie Invenio.

[Krzysztof Ju]

Plan Piły z 1906 r., skala 1:10 000

Wielkość pliku: 5,89 MB
Rozdzielczość: 10098 x 8006 px

Plan miasta z mapką okolic sporządzony przez Stadtbauamt w 1906 r. Został wydany przez Kartogr. Anst. d. Hofbuchdruckerei Eisenach H. Kahle oraz wydawnictwo Mottek-Havemann.

To rozwinięcie planu z 1895 r., którego współtwórcą był Ignacy Prętkiewicz. Od lat 90. XIX w. do 1906 r. pracował on w urzędzie odpowiadając m.in. za rozplanowanie i zagospodarowanie powstających wówczas obiektów i budowli w Pile. Na tym planie zaznaczono planowane lokalizacje szkoły lotniczej na Górnym oraz portu sterowcowego i lotniska na wschodnim krańcu miasta.

Plan zaprezentowano wcześniej w wątku o materiałach do lotniczej historii Piły i pod sygnaturą PH 9-V/493 znajduje się w zbiorach niemieckiego archiwum Bundesarchiv z siedzibą w Koblencji. W formie zeskanowanej udostępniono plan na stronie Invenio.

[pavvlo]

Plan miasta Piły z 1988 r., skala ok. 1:16 500, skala centrum ok. 1:12 500

Wielkość plików to kolejno: pierwszy 7,48MB i drugi 6,49 MB.
Rozdzielczość to: 8234 x 7821 px w przypadku pierwszego pliku oraz 8243 x 7793 px w przypadku drugiego.

Plan został wydany przez nieistniejące już Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych im. Eugeniusza Romera.
Warszawa, Wrocław 1988 r. Jest to już trzecia edycja. Poprzednie zostały wydane w latach 1977 oraz 1985.
Szczególnie polecam uwadze stronę planu z ulicami, kinami, lokalami gastronomicznymi oraz innymi instytucjami, które już nie istnieją.
Plan pochodzi za zbiorów własnych.

[pavvlo]

Karte der Umgebung von Schneidemühl / Ravenstein Geographische Anstalt Verlag, Frankfurt Main / Verlag von Chr. V. Wieck Buchhandlung, Schneidemühl.
https://www.ebay.de/itm/397255278986

Plan miasta Piły w skali 1:12500 wydany i wydrukowany przez Die Grenzwacht G.m.b.H., Schneidemühl. Plan prawie niczym się nie różni od planu wydanego przez Mottek-Havemann w ok. 1914 r., ale jest późniejszy, bo z planu zniknęły nazwy obiektów wojskowych przy Krojanker Strasse, dzisiejszej al. Powstańców Wielkopolskich. W dodatku jeden z koszarowców przy tej ulicy jest podpisany jako Regierung, czyli pierwsza siedziba władz rejencji, zanim przeniosła się do wybudowanego w latach 1925-28 gmachu przy obecnym pl. Staszica. Zatem plan można datować na okres między rokiem 1918 a latami 1925-28. Pozostałe zauważone różnice z planem Mottek-Havemann: brak nazwy kasyna przy ul. Browarnej, zniknął Bergbrauerei przy ówczesnej ul. Berlińskiej, dodano boisko Herthy przy ob. ul. Okrzei, drobna zmiana nazwy warsztatów kolejowych przy ul. Zakopiańskiej i Warsztatowej.
https://www.ebay.de/itm/397255282843

[Krzysztof Ju]

Mapa radziecka - Karta raportu 2 Gwardyjskiej Armii Pancernej ZSRR, I Front Białoruski, 26.01-27.01.1945 r.
Skala: 1:100 000
Rozdzielczość: 10000 x 7867px
Wielkość pliku: 18,3 MB
Źródło oryginału: Архив ЦАМО, Фонд 307, Опись 4148, Дело 376.
Źródło wersji cyfrowej: pamyat-naroda.ru

Fragment powyższej mapy obejmujący Piłę i okolice zaprezentowany w pierwszej części tekstów o fortyfikacjach Piły autorstwa Michała Skibińskiego ze Stowarzyszenia Kartograficzno Eksploracyjnego "Dąbrowa". Autor przedstawia nieznane dotychczas umocnienia polowe, które na wycinku mapy zostały błędnie zaznaczone jako podwójna niebieska linia.

[Krzysztof Ju]

Mapa radziecka - Karta meldunkowa dowództwa 2 Gwardyjskiej Armii Pancernej ZSRR, I Front Białoruski, 26.01-27.01.1945 r.
Rozdzielczość: 10000 x 8454px
Wielkość pliku: 23,1 MB
Źródło oryginału: Архив ЦАМО, Фонд 307, Опись 4148, Дело 424.
Źródło wersji cyfrowej: pamyat-naroda.ru

Fragment powyższej mapy obejmujący Piłę i okolice zaprezentowany w pierwszej części tekstów o fortyfikacjach Piły autorstwa Michała Skibińskiego ze Stowarzyszenia Kartograficzno Eksploracyjnego "Dąbrowa". Autor przedstawia nieznane dotychczas umocnienia polowe, które na wycinku mapy zostały błędnie zaznaczone jako podwójna niebieska linia.

Na tej z kolei mapie (wycinek karty meldunkowej) trzecią linię umocnień zaznaczono już prawidłowo jako podwójną niebieską linię na wschodzie miasta.

[Krzysztof Ju]

Mapa Palatinatus Posnanensis, skala ok. 1:460 000

Mapa Palatinatus Posnaniensis (pełna nazwa: Palatinatus Posnanensis In Maiori Polonia Primarii Nova Delineatio[1]) – pierwsza w historii szczegółowa mapa województwa poznańskiego.

Mapa autorstwa Jerzego Freudenhammera została wydana w 1645 w niderlandzkiej oficynie Joana Blaeua. Do drugiej połowy XVIII wieku była jedyną szczegółową prezentacją kartograficzną Wielkopolski. Miała skalę 1:460.000 i wykonana została w technice miedziorytu. Doczekała się wielu wydań i rękopiśmiennych przeróbek, nawet do większych skal i jeszcze w połowie XVIII wieku korzystały z niej wojska pruskie[1]. Kolejne wydania wpływały na zmniejszenie wartości i szczegółowości mapy[2].

Przypisy
[1] Beata Medyńska-Gulij, Dariusz Lorek, Pruskie mapy topograficzne dla Wielkopolski do 1803 roku, w: Badania Fizjograficzna nad Polską Zachodnią, tom 59, PTPN, Poznań, 2008, s.29, ISSN 0067-2807.
[2] Renata Graf, Alfred Kaniecki, Beata Medyńska-Gulij, Dawne mapy jako źródło informacji o wodach śródlądowych i stopniu ich antropogenicznych przeobrażeń, w: Badania Fizjograficzna nad Polską Zachodnią, tom 59, PTPN, Poznań, 2008, s.16, ISSN 0067-2807.

Źródło mapy: Geheugen.Delpher.nl via Wikimedia Commons. Obok mapa w lepszej jakości, ale mniej barwna, dostępna w bibliotece cyfrowej Polona.

Fragment reprodukowanej mapy udostępnił Jakub Jan Stołpiec/Pracownia Grafiki Historycznej na stronie grupy "Piła na starych zdjęciach" w dniu 5 stycznia 2026 r. załączając film opowiadający o tym, kim byli twórcy mapy, kiedy i jak powstała, jaki teren obejmuje, z jakich elementów się składa i jakie były warianty mapy.


www.youtube.com/watch?v=aXWh5WAt9Bg

[pavvlo]

Situations Plan des Küddow Flusses von der Motylewer Brücke bis zur Mündung in die Netze bei Uscz

Mamy okazję zaprezentować dwa ciekawe plany ze zbiorów Archiwum Państwowego w Bydgoszczy. Na początek plan przebiegu rzeki Gwdy na odcinku od Motylewskiego Mostu do ujścia do Noteci w Ujściu, sporządzony w czerwcu-lipcu 1851 r. przez rządowego mierniczego Eulera.
Ciekawsze obiekty na trasie:
- Motylewski Most (przy obecnej ul. Jastrzębiej, nie istnieje od 1945 r.) wraz z zabudowaniami dzisiejszej Kaliny: rogatką i niezachowaną do dziś leśniczówką
- królewski magazyn solny w Motylewie (w miejscu obecnych zabudowań przy ul. Orlej 1-3)
- młyn w Byszkach (w rejonie obecnej elektrowni wodnej)
- karczma "Pod trzema Murzynami" przed mostem na Gwdzie w Ujściu.

[stanmakowski]

Karte von Ost-Preussen nebst Preussisch Litthauen und West-Preussen. No. 20, skala ok. 1:150 000

Jedno z kilkudziesięciu arkuszy mapy Królestwa Prus opracowanej przez Friedricha Leopolda von Schröttera w latach 1796-1802.

Detal:

Całość arkusza nr 20:

Źródło: davidrumsey.com (arkusz mapy), digital.wlb-stuttgart.de (detal), davidrumsey.com (cała mapa z legendą).


/ EDIT REDAKTOR: Post przeniesiony z innego tematu i uzupełniony o dodatkowe informacje. /

[pavvlo]

Brouillon Plan der Strekke des Küddow Flusses von der Westpreussischen Gränze ab bis Motillewerbrück

Dzisiaj prezentujemy drugi plan ze zbiorów Archiwum Państwowego w Bydgoszczy. Plan obejmujący przebieg rzeki Gwdy na odcinku od Motylewskiego Mostu do granicy prowincji Prusy Zachodnie - rejencji kwidzyńskiej na wysokości Koszyc (czyli na prawie całym odcinku miejskim w Pile) został sporządzony w czerwcu-lipcu 1829 r. przez budowniczego Klopscha. W maju-czerwcu 1851 r. część planu od Motylewskiego Mostu do mostu na Gwdzie w centrum Piły (przy kościele św. Janów) została zaktualizowana przez wspomnianego przy poprzednim planie mierniczego Eulera. Aktualizacja objęła m.in. nowo zbudowany most Królewskiej Kolei Wschodniej wraz z sąsiednim przekopem Gwdy.
Patrząc od lewej do prawej na planie widzimy m.in.:
- zabudowania osady Motylewski Most (obecnie Kalina) z mostem na Gwdzie i leśniczówką
- zabudowania cegielni miejskiej w rejonie obecnej ul. Polnej
- most na linii kolejowej Krzyż-Bydgoszcz z przyległą groblą i wrysowaną regulacją przebiegu Gwdy
- projektowany basen portowy w rejonie obecnej ul. Zakopiańskiej (trudno powiedzieć, czy ostatecznie ten basen wybudowano)
- cmentarz żydowski przy obecnej ul. Konopnickiej
- ujście Strugi Żydowskiej (Farbiarskiej) powyżej obecnego mostu Krzywoustego
- kościół katolicki św. Janów z zaznaczonym starym cmentarzem parafialnym, zlikwidowanym w 1835 r.
- zabudowania ul. Wodnej i ówczesnego Starego Rynku z garbarnią nad rzeką
- zespół zabudowań młyna nad Gwdą z systemem jazów i kładek
- Staw Prochowy (na tyłach obecnej al. Niepodległości, zasypany po 1914 r.)
- ujście Młynówki koszyckiej
- zabudowania nadrzeczne przy drodze do Gonnego (Płociczna) - obecna ul. Dąbrowskiego
Na planie oznaczono właścicieli poszczególnych łąk nadrzecznych, wśród których zwraca uwagę spora liczba polskich nazwisk: Repczinski, Mietecki, Czerwiński, Florkowski, Paradowski, Nowak.
Fragment planu w rejonie mostu kolejowego był reprodukowany w albumie: R. Ruta, M. Usurski, Królewska kolej wschodnia na akwarelach Eduarda Gaertnera z 1851 roku, Piła 2018 (str. 50). Reprodukcja środkowej części planu (wokół Starego Rynku i kościoła św. Janów) była prezentowana na wystawie "Kartografia i ikonografia dawnej Piły" w Muzeum Okręgowym w Pile w 2001 r. i znalazła się w artykule M. Fijałkowskiego omawiającym wystawę w "Kronice Wielkopolski" nr 3 (99)/2001 (jednak z błędną datą - 1826 rok).
Według naszej wiedzy plan nigdy wcześniej nie był opublikowany w całości w wysokiej rozdzielczości.