PILSKIE ZAKŁADY WŁÓKIEN CHEMICZNYCH "CHEMITEX"
Historię nieukończonej budowy tego największego zakładu przemysłowego w Pile chyba najdokładniej prześledził śp. Lech Cabański w ukazującym się w latach 2008-2009 na łamach "Tygodnika Nowego" cyklu "Kalendarium pilskie", sporządzonym głównie w oparciu o prasę z epoki. Poniżej fragmenty dotyczące "Chemitexu".
1971
Od lat czynione starania o ulokowanie w Pile większego zakładu pracy wreszcie przyniosły iskierkę nadziei. Na posiedzeniu Prezydium w dniu 16 lutego przewodniczący Stanisław Maciejski poinformował, że „…Komisja Planowania przy Radzie Ministrów zadecydowała, aby Zakład Włókien Syntetycznych zlokalizować w Pile”. Przygotowania i starania do tego trwały już od dłuższego czasu, tyle że w gronie wtajemniczonych. Gdy przewodniczący Maciejski wyjeżdżał do Warszawy w tej sprawie, zastępca usprawiedliwiał jego nieobecność na Prezydium wyjazdem służbowym w bardzo ważnych sprawach dla Piły. Przystąpiono do prac związanych z lokalizacją. Dla zakładu przewidziano teren o powierzchni ok. 220 ha, ale na początek ok. 80 ha w rejonie ul. Poznańskiej. Postanowiono przy okazji wystąpić o uruchomienie w Pile technikum chemicznego.
Zakład Włókien Syntetycznych początkowo miał powstać w 1974 r., lecz już po kilku miesiącach przesunięto termin na 1975 r. Była jednak nadzieja na miejsca pracy i mieszkania.
Wraz z budową nowego zakładu liczono na rozwiązanie problemu ciepłownictwa w mieście. Planowaną budowę kotłowni przy ul. Pomorskiej wstrzymano, ponieważ w projekcie nowego zakładu była duża elektrociepłownia.
1973
Trwały przygotowania do wielkiej inwestycji w Pile, czyli Zakładu Włókien Sztucznych. W końcu stycznia przewodniczący Maciejski odbył spotkanie z projektantami zakładu i oznajmił członkom Prezydium, że „wartość tej inwestycji wynosić ma 24 miliardy zł, zatrudnienie w I etapie – 6,5 tys., docelowo ponad 11 tys. Dyskutowana była również sprawa partycypacji miasta w kosztach inwestycji w wysokości 60 milionów zł…”. Na te drobne 60 mln z miejskiej kasy nikt nie zwrócił nawet uwagi. W lutym przybyła do Piły grupa projektantów z Łódzkiego Biura Projektów Przemysłu Włókien Sztucznych „BIPROWIS”. Teraz powiedziano już o konkretnych zamierzeniach. Pilska fabryka miała produkować dwa razy tyle co gorzowski „Stilon” i toruńska „Elana” razem wzięte, a dokładniej 110-120 tys. ton włókien syntetycznych. 6 sierpnia KPRM podjął „…decyzję o ustaleniu lokalizacji inwestycji dla Zakładów Włókien Sztucznych w Pile”. Budowę zaplanowano na dwa etapy: I etap na lata 1974-79 i II etap po roku 1980. W 1974 r. miała ruszyć budowa zaplecza. Rozpoczęcie budowy zakładu zaplanowano na wiosnę 1975 r., a rozpoczęcie produkcji w 1979 roku. Na placu budowy miało zjawić się ok. 6 tys. ludzi.
W związku z planowaną budową tego zakładu 24 uczniów skierowano w tym roku do Technikum Chemicznego w Kole, aby zakład w chwili uruchomienia miał kadrę fachowców. Wcześniejsze starania o uruchomienie technikum o tej specjalności w Pile nie przyniosły skutku.
1974
Na tej sesji [30 stycznia] poinformowano, że „Resort chemii zwrócił się o zabezpieczenie w Pile 4 tys. mieszkań na następną 5-latkę”. Były środki, a tu brak mocy przerobowej. Biorąc pod uwagę potrzeby innych zakładów, w 5-leciu 1976-1980 należałoby wybudować 8 tys. mieszkań, tj. 1 600 mieszkań rocznie. Tymczasem na 1974 r. zaplanowano budowę 523 mieszkań. Rozpoczęto już budowę trzech budynków mieszkalnych dla Zakładu Włókien Sztucznych. Oprócz tej nazwy zaczęła funkcjonować nazwa Zakład Włókien Chemicznych „Chemitex”. Na potrzeby nowego zakładu szkolono młodzież w toruńskiej „Elanie” i w zakładach w Guben (NRD). Nawiązano też współpracę z jednostkami wojskowymi celem pozyskania rezerwistów do pracy w pilskich zakładach.
Zgodnie z zapowiedzią trwała budowa zaplecza nowego zakładu. Prace wykonywało wojsko, a konkretnie JW 1649 z Gorzowa Wlkp., budująca „…mosty, bazę socjalną, hotelową, zaplecze techniczne oraz przygotowała plac budowy dla zadań podstawowych dla Dyrekcji Budowy Zakładu Włókien Chemicznych „Chemitex” i jednocześnie dla miasta”. Jednostka otrzymała za to pilski medal.
1975
„Chemitex” miał być największym zakładem tzw. wielkiej chemii w woj. poznańskim, stąd też był w kręgu zainteresowań chemików z północno-zachodniej części kraju. W marcu obradowała w Pile I Środowiskowa Konferencja Chemików, zorganizowana przez Oddział PAN w Poznaniu, w której uczestniczyli chemicy z Poznania, Szczecina, Koszalina i Zielonej Góry. Konferencja zgromadziła 443 uczonych. Wszyscy chwalili organizatorów i gospodarzy, a miasto wywarło na nich dużo pozytywnych wrażeń.
[…] Stanowisko dyrektora budowy objął 1 stycznia 1974 r. inż. Zenon Szulc. Przedtem 18 lat dyrektorował w Zakładach Nawozów Fosforowych w Luboniu. Prowadził także badania naukowe, za które otrzymał nagrodę państwową I stopnia i nagrodę wojewódzką oraz szereg odznaczeń. Budowa była więc w dobrych rękach. A skoro tak, to z okazji Dnia Chemika odwiedził budowę minister przemysłu chemicznego Maciej Wirowski.
1978
Nie tylko miasto Piła, ale i cały region żyły budową Zakładów Włókien Chemicznych „Chemitex”. W dyrekcji budowy pracowało 35 osób, które kursowały pomiędzy Piłą i Łodzią, gdzie mieściło się biuro projektujące inwestycję i zjednoczenie. Na miejscu, zwykle w UW, odbywały się co rusz narady koordynujące.
Uchwałą nr 125/78 Rady Ministrów z 24 sierpnia zmieniono dotychczasową decyzję z 1973 r., zmniejszając wielkość produkcji zakładu. W uchwale zapisano jednak, że „Budowę kompleksu Piła wraz z inwestycjami pomocniczymi i towarzyszącymi uznaje się za inwestycje szczególnie ważne dla gospodarki narodowej”. Dawało to nadzieję na realizację inwestycji, chociaż w ograniczonym zakresie w stosunku do pierwotnych założeń. I tak dla miasta i regionu była to inwestycja o strategicznym znaczeniu. Wartość inwestycji w Pile miała wynieść 22 mld zł, przy czym w uchwale Rady Ministrów określono nakłady na rozwój miasta Piły w kwocie 500 mln zł. Dla miasta była to kwota zawrotna, stanowiła bowiem trzykrotnie więcej niż roczny budżet miasta. Zaczął się więc „koncert życzeń” miasta, wg którego apetyty sięgały w pewnym momencie nawet ponad 1,5 mld zł, a ostatecznie określono je na 643 mln zł. Najwięcej środków miało być przeznaczonych na gospodarkę komunalną, w tym m.in. na most i obwodnicę Gorzów – Piła – Bydgoszcz. W ramach inwestycji towarzyszących planowano: hotel i zespół sportowo-rekreacyjny, szkołę podstawową, przedszkola i internat, przychodnię specjalistyczną oraz 40 mln na oświatę. I jeszcze 30 mln na mieszkania. Inwestor we własnym zakresie miał zrealizować 3 żłobki, 2 przedszkola, dom kultury, halę sportową z krytą pływalnią, hotel pracowniczy, przychodnię lekarską dla pracowników i ich rodzin, a ponadto miał zabezpieczyć dodatkowe nakłady, jak np. na modernizację węzła kolejowego w Pile, budowę wojewódzkiego centrum telekomunikacyjnego i pralni chemicznej. Wg pierwotnych planów w 1978 r. miały być zakończone: ujęcie wody i oczyszczalnia ścieków, elektrociepłownia, wytwórnia włókna, jedwabiu i DMT – półproduktu do produkcji włókna chemicznego, który miał być produktem eksportowym. Był jeden mankament w sprawie inwestycji, gdyż nie była ona ujęta w Narodowym Planie Społeczno-Gospodarczym i miała być realizowana na zasadzie odrębnych decyzji rządu. Rosło jednak zaplecze, na które wydano już ok. 300 mln zł. Nie zawarto jednak dotąd kontraktu z inwestorem zagranicznym na zakup licencji, know-how, maszyn i urządzeń oraz usług, a termin minął 15 września. Opóźnienia w realizacji inwestycji powodowały niepokój władz miejskich i wojewódzkich.
1979
Na podstawie ministerialnego zarządzenia dyrektor Zjednoczenia Przemysłu Włókien Chemicznych „Chemitex” z dniem 1 stycznia utworzył przedsiębiorstwo państwowe pod nazwą Pilskie Zakłady Włókien Chemicznych „Chemitex” w budowie w Pile. Likwidacji uległa Dyrekcja Budowy…, a składniki majątkowe przejęło nowe przedsiębiorstwo. Dziwne, że inwestycja, która miała przynieść miastu 500 mln zł na jego rozwój, pozostawała poza kręgiem zainteresowania MRN i jego Prezydium. Przedstawiciele miasta brali udział w naradach koordynujących, ale główną rolę odgrywały władze wojewódzkie. 21 maja odbyła się wielka narada koordynacyjna w sprawie budowy zakładu, którą prowadził wojewoda pilski, a wzięło w niej udział 40 osób z Warszawy, Łodzi, Poznania, Szczecina i Piły. Ustalono chyba wszystko w zakresie 9 dziedzin związanych z inwestycją, od zaopatrzenia w wodę do inwestycji towarzyszących. Miała więc być oczyszczalnia ścieków i elektrociepłownia, mieszkania oraz modernizacja węzła kolejowego oraz zatrudnienie na poziomie 2 650 osób, z których ok. 1000 szkoliło się już w kraju – „Stilon” i „Elana” – i za granicą (600 osób). Ci wysłani na szkolenie w NRD mają dziś problemy z uzyskaniem świadectwa pracy. Na zlecenie „Chemitexu” wysyłał ich Wydział Zatrudnienia, ale jeszcze nie byli pracownikami zakładu.
Wg harmonogramu budowy w sierpniu 1983 r. miała ruszyć produkcja półproduktu DMT, a we wrześniu produkcja włókien. Dla zakładu przewidziano także dwa ośrodki wczasowe, jeden w górach, a drugi nad morzem. Piła miała przy okazji inwestycji otrzymać dodatkowo 40 autobusów, a Gwda miała być uregulowana na odcinku do Ujścia. Zbyt piękne to było, aby się spełniło. Mimo zarządzeń, narad i uzgodnień, nad inwestycją zawisły już „czarne chmury”, z czego nie wszyscy zdawali sobie sprawę.
Pan Cabański nie wspomina, jakie ostatecznie były losy zakładu, prawdopodobnie ówczesna prasa się o tym nie rozpisywała. Trochę światła na tę sprawę rzuca poufna „
Informacja o wykorzystaniu licencji, zakupionych w latach 1971-80”, opracowana w lutym 1983 r. dla Sejmowej Komisji Nauki i Postępu Technicznego.
Spośród 428 zakupionych w latach 1971-1980, 42 licencje zostały nabyte w ramach dużych centralnych przedsięwzięć inwestycyjnych lub kompletnych obiektów przemysłowych powiązanych z zakupem licencji do których należy zaliczyć:
Wytwórnia ciętego włókna poliestrowego – Piła […]
Dla 4 licencji nie zastosowanych podjęto decyzje o zaniechaniu budowy (uchwała RM Nr 125/82). Są to:
- wytwórnia włókna poliestrowego Piła […]
Duże przedsięwzięcia inwestycyjne
Nazwa przedsięwzięcia inwestycyjnego – tematy licencji: Pilskie Zakłady Włókien Chemicznych „Chemitex” w Pile. Wytwórnia ciętego włókna poliestrowego.
Łączne nakłady poniesione do 30.06.80 r. w mln zł ob.:
- ogółem: 1135,7
- w tym nakłady inwestycyjne krajowe: 795,7
Łączne nakłady dewizowe poniesione do 30.06.80 r. w mln zł dew.:
- ogółem: 37,0
- w tym II obszar płatniczy: 37,0
(inwestycja wstrzymana) […]
Wykaz licencji nie wdrożonych
Ministerstwo Przemysłu Chemicznego i Lekkiego
Wytwórnia włókna poliestrowego. Zakłady Włókien Chemicznych w Pile.
Stan przygotowań do wdrożenia: Decyzją nr 125/82 inwestycja budowy włókien poliestrowych w Pile podlega zaniechaniu.
Pracownicy przez Biurem Projektowania i Realizacji Inwestycji Chemitex - Dyrekcji Budowy Zakładów Włókien Chemicznych w Pile przy ul. Motylewskiej. Fot. z 1977 r. udostępnione dzięki uprzejmości Katarzyny Durlik.
