Cmentarze wojenne

[Kapralq]

W Dzienniku Poznańskim z 19 maja 1916 roku uprasza się społeczeństwo do wsparcia inicjatywy dotyczącej budowy pomnika upamiętniającego śmierć żołnierzy narodowości polskiej w obozie jeńców wojennych w Pile. Adresem kontaktowym jest miejsce zatrzymania Ks. Józefa Bakalarczyka, który był jeńcem cywilnym internowanym na terenie tegoż obozu (Obóz I, barak 27).

Zbiórka dochodzi do skutku i dnia 27 sierpnia 1916 roku pomnik jeńców narodowości polskiej, litewskiej i łotewskiej zostaje poświęcony na cmentarzu w Leszkowie. Tak to relacjonują gazety: Dziennik Poznański, Dziennik Kujawski.

Pomimo padającego deszczu fotograf uwiecznił to wydarzenie serią zdjęć. Tutaj zdjęcie kapłanów podczas uroczystości odsłonięcia pomnika, mszę celebrował ks. Józef Bakalarczyk.

1

Ps. Patrz też tutaj: viewtopic.php?t=262&start=60#p37427


Źródła:
1. https://slownik-biograficzny.uws.edu.pl ... nkowskiego
2. https://polona.pl/item-view/c983766d-65 ... zyk&page=0
3. https://polona.pl/item-view/26721193-52 ... zyk&page=0

[Kapralq]

Pomniki na cmentarzu w Piła - Leszków:

Kaplica prawosławna:

Pomnik jeńców wyznania mojżeszowego:

Pomnik tzw. polski upamiętniający zmarłych jeńców narodowości polskiej, litewskiej i łotewskiej:

Pomnik jeńców francuskich i belgijskich:

Pomnik jeńców brytyjskich:

Pomnik jeńców wyznania muzułmańskiego:

Zdjecia pochodzą ze strony: https://www.rowery.olsztyn.pl/wiki/miej ... lskie/pila

[pavvlo]

Wykład plenerowy Macieja Usurskiego o historii cmentarza jenieckiego z czasu pierwszej wojny światowej. Wykład nagrał Marek Pluciński w 2024 r.


www.youtube.com/watch?v=6fycDpRpEr0

Kopia zapasowa:

M. Usurski - historia cmentarza jenieckiego Piła Leszków.mp4

(448.35 MiB) Pobrany 6 razy

[pavvlo]

Jak wspomniał Pan dr Maciej Usurski, znamy na dzień dzisiejszy dwie osoby, których dotyczą tzw. pomniki oficerskie. Jedną z nich jest wspomniany Władysław Staszewski. Pan Maciej był tak uprzejmy, że podzielił się tekstem inskrypcji, która jeszcze w 1990 roku była na tym pomniku. "Tutaj spoczywa w Bogu, S.P. Wład. Staszewski. lat 48 zm. 17.6.1918 ". Tekst był napisany w języku polskim. Dzisiaj z upływem lat nie ma po nim śladu. (Może czas na renowację).

,

Użyty język w inskrypcji sugeruje, że to nagrobek zmarłego w obozie Polaka. Kim był Władysław Staszewski? Jak na razie nie ma na to pytanie jednoznacznej odpowiedzi. Co wiemy: nazwisko i skrótowo zapisane imię Wład. (Władysław, Władymir?), dokładną datę śmierci i przybliżoną urodzin 1870 rok. W domyśle zawód: lekarz. Niestety nigdzie nie znalazłem osoby, która by wypełniała te kryteria. Jednak mam koncepcję. W zbiorze rosyjskich akt jeńców obozu Schneidemühl istnieje taka karta:

Staszewski Władimir. Jeniec z 55 jednostki roboczej (zespół roboczy), do niewoli dostał się zapewne w sierpniu 1915 roku po zdobyciu przez Niemców twierdzy Modlin (Nowogeorgiewsk, kapitulacja 20 sierpnia).

Jednostki robocze to były jednostki pomocnicze w armii carskiej, składały się z osób pominiętych w mobilizacji (np. wiek) i były wykorzystywane
na tyłach w celach kwatermistrzowskich, do budowania umocnień polowych. Były to też jednostki milicyjne w miastach i fortach. Jaki był zakres tej dokładnie jednostki nie znalazłem danych. Być może to przypadkowa zbieżność nazwiska, ale istnieje drobna przesłanka, że to jest ta osoba. Otóż wiek. W czasie wybuchu wojny i mobilizacji Staszewski miał 44 lata. Mobilizacja obejmowała mężczyzn w wieku 21-43 lata. Zatem nie obejmowała Staszewskiego. No dobrze, nie był lekarzem (przynajmniej jak do tej pory nie znalazłem takiego dokumentu), zatem skąd ten nagrobek? Może był kimś ważnym w gronie jeńców lub osobą znaną przed wybuchem wojny?

Z dostępnych źródeł internetowych wyłania się osoba, która mogłaby ewentualnie spełniać te kryteria. Władysław Staszewski, właściciel dóbr z Janiszowa. Radca lubelskiego oddziału Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego.

i członek lubelskiego Towarzystwa Dobroczynnego.

Niestety by potwierdzić lub obalić tą hipotezę brakuje mi danych. Chociażby drobnej wzmianki biograficznej. Może lubelscy historycy są w stanie rzucić więcej światła w tym temacie. Wiem, koncepcja odważna, ale kto nie zadaje pytań, ten nie otrzymuje odpowiedzi.

Drugim znanym pomnikiem jest pomnik Wiktora Dubycza, lekarza obozowego służącego przed pojmaniem w 1 Newskim Pułku Piechoty.

Dziękuję serdecznie Panu dr. Maciejowi Usurskiemu za przesłane zdjęcia pomników z cmentarza.

[pavvlo]

Udało mi się znaleźć kilka kart jenieckich i przyporządkować je do krzyży wykopanych podczas badań terenowych (SKE Dąbrowa, dr Maciej Usurski, dr Jarosław Rola). Jest to trudne zadanie, bo na krzyżach widnieje minimalna ilość informacji. Brakuje imienia patronicznego lub nazwy jednostki by z całą pewnością przyporządkować kartę do krzyża. Wybrałem tylko te karty, gdzie jasno było napisanie Шнайдемюль. Z dostępnych omówień źródła wiem, że karty często się dublują, jeńcy zmieniają obozy, błędnie wpisane są i nazwiska, i imiona. Wszystko dlatego, że to nie są karty z obozu, tylko karty uzupełniane przez urzędników z tysięcy dostarczonych dokumentów pisanych odręcznie.

Najbardziej mnie ucieszyła karta Feliksa Zalewskiego służącego w 11 pułku piechoty. Niestety nie ma daty kiedy dostał sie do niewoli, jest jedynie miejsce Kamenka (dzisiejsza Ukraina).

Znalazłem też spis lekarzy będących w niewoli datowany na 1 listopada 1916 rok (ostatni jaki znalazłem). Spis jest interesujący, bo zawiera dane lekarzy zmarłych w niewoli. Znajdziemy tutaj tylko dwóch lekarzy, którzy zmarli w Pile. Gawril Targulow i znany już Dudycz.

Z wpisu wynika, że Targulow zmarł 27 lutego 1915 roku i jest pochowany na cmentarzu w Pile. Na cmentarzu jenieckim zachował się czytelny nagrobek dotyczący tego lekarza. Jest on oddalony od grobów "oficerskich".

Gawril Targulow prawdopodobnie pochodził z bogatej rodziny kupieckiej z Astrachania. Jego ojciec parał się handlem rybami, posiadał własny statek i daczę w kurorcie Tinaki. Gawril był najmłodszym dzieckiem z dziewiątki dzieci Gerasima i Marie Artemiewny (uchodzczyni z Iranu). W 1903 roku ukończył męskie gimnazjum nr 1 w Astrachaniu. Był lekarzem sztabowym w 86 mobilnym szpitalu polowym przy 36 dywizji piechoty. Zmarł na tyfus. Tyle wydaje się można o nim powiedzieć. Jego bracia zostali wydaleni za walkę po stronie "białych" do Niemiec, następnie do Francji. Rodzina siostry mieszka w Moskwie (źródło).

W znanym spisie pochówków na cmentarzu nie widnieje nazwisko Targulow, chyba że pod pozycją nr 465... Tylko data się nie zgadza.

O ile do listopada 1916 roku zmarło tylko dwóch lekarzy to zdjęcie, zamieszczone w artykule "Życie religijne w obozie jenieckim w Pile w latach 1914–1919" i przedstawiające orszak idący na cmentarz, zapewne odnosi się do pogrzebu lekarza Wiktora Budycza i datowane jest na 22-25 czerwca.

Oczywiście zaprezentowane dane nie są twardymi dowodami. Listy lekarzy i zgonów wydają się niepełne (?), być może nie wszystkie dane dotarły do urzędu. A wspomnienia, jak to wspomnienia, mogą być zdeformowane czasem i możliwa jest konfabulacja do znalezionych źródeł pisanych. Tutaj pewnym jest zgon na tyfus, data śmierci, lekarz szpitala polowego i jednostka. Cała reszta nie jest pewna, bo np. istnieje karta jeniecka Gawrila Targulowa lekarza 36 dywizji piechoty, ale nazwisko patroniczne na niej to Karapetowicz, nie zaś jakby wynikało ze wspomnień Gerasimicz.

Traktuję opisaną sprawę jako przyczynek do dalszych badań, rozważań i polemiki, nie zaś jako rzecz udowodnioną i pewną. Pozdrawiam.

Źródła:
1. https://gwar.mil.ru/documents/view/?id=82234479
2. https://moskvichmag.ru/lyudi/moskovskay ... vy-muriny/